Nikanor Chrząszczewski (1836–1906) -profesor Uniwersytetu Kijowskiego, lekarz i oświeceniowiec polskiego szlacheckiego pochodzenia, który zdobył międzynarodowe uznanie w dziedzinie patologii i histologii. Założył pierwszą poliklinikę w Kijowie, organizował publiczne wykłady medyczne i popularyzował wiedzę o zdrowiu wśród mieszkańców miasta. Był również człowiekiem o silnych zasadach obywatelskich -wspierał studentów i sprzeciwiał się niesprawiedliwości.
Kijów połowy XIX wieku był miastem dynamicznie rozwijającym się naukowo i społecznie. Właśnie wtedy powstał wydział lekarski Uniwersytetu Kijowskiego oraz Kijowskie Towarzystwo Lekarskie. W tym samym czasie, daleko na Uralu, w rodzinie polskiego szlachcica Adama Chrząszczewskiego dorastał Nikanor -osiemnaste dziecko w rodzinie.
Pochodził z rodu herbu Trzaska, a rodzinne tradycje patriotyczne i doświadczenia związane z Powstaniem Listopadowym miały ogromny wpływ na jego światopogląd. Dzieciństwo naznaczyła tragedia -większość rodzeństwa zmarła na suchoty. To właśnie wtedy narodziło się jego zainteresowanie medycyną.
W 1854 roku ukończył Drugie Gimnazjum Kazańskie ze złotym medalem i rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Kazańskim. Już jako student zdobywał nagrody za swoje prace naukowe. Po ukończeniu uczelni obronił doktorat dotyczący budowy nadnerczy -jedno z pierwszych badań poświęconych układowi dokrewnemu w Imperium Rosyjskim.
W latach 1861–1864 odbywał staż naukowy w Niemczech, gdzie współpracował z wybitnymi uczonymi i pogłębiał wiedzę z zakresu patologii oraz histologii. Mógł zostać za granicą, jednak zdecydował się wrócić i poświęcić pracy naukowej oraz dydaktycznej.
Najpierw wykładał na Uniwersytecie w Charkowie, gdzie założył laboratorium histologiczne i opublikował liczne prace naukowe. W 1868 roku został profesorem Uniwersytetu Kijowskiego oraz kierownikiem katedry patologii ogólnej. Pomimo trudnych warunków i braku wsparcia administracji prowadził badania, wykładał i wychowywał kolejne pokolenia lekarzy.
Jednym z jego największych osiągnięć było otwarcie w 1870 roku pierwszej w Kijowie polikliniki dla ubogich pacjentów. W placówce tej bezpłatnie pracowali wykładowcy wydziału lekarskiego, a sam profesor przyjmował chorych na choroby płuc.
Chrząszczewski uważał, że wiedza medyczna powinna być dostępna dla wszystkich. Z jego inicjatywy rozpoczęto organizację publicznych wykładów medycznych dla mieszkańców Kijowa. Pierwszy odczyt odbył się w 1886 roku i dotyczył szkodliwości alkoholu. Profesor poruszał również tematy higieny, chorób zakaźnych, gruźlicy i profilaktyki zdrowotnej.
Wykłady cieszyły się ogromnym zainteresowaniem. Dochody z biletów przeznaczano na wydawanie broszur edukacyjnych, które następnie bezpłatnie rozdawano mieszkańcom miasta. Profesor marzył nawet o stworzeniu uniwersytetu ludowego dostępnego dla wszystkich.
Znany był także ze swojej odwagi cywilnej. Wielokrotnie stawał w obronie studentów represjonowanych za działalność polityczną i sprzeciwiał się niesprawiedliwym decyzjom władz uniwersyteckich. Z tego powodu znalazł się pod nadzorem administracji i policji, a w 1887 roku został usunięty z uniwersytetu z przyczyn politycznych.
Mimo odsunięcia od pracy dydaktycznej nadal prowadził działalność społeczną, leczył pacjentów i wydawał broszury popularyzujące wiedzę medyczną. Był autorem ponad 50 prac naukowych oraz wychowawcą wielu przyszłych profesorów medycyny.
Nikanor Chrząszczewski zmarł 19 sierpnia 1906 roku w Kijowie. Pozostawił po sobie nie tylko znaczący dorobek naukowy, lecz także przykład lekarza-humanisty, który łączył naukę z troską o człowieka i odpowiedzialnością społeczną.
Olena KOTSERUBA
Materiał powstał przy wsparciu Polpharmy w ramach projektu
«Pamięć, która łączy: lekarze polskiego pochodzenia w historii Kijowa»,
ujawniającego nazwiska i mało znane karty wspólnego dziedzictwa medycznego Ukrainy i Polski. Polpharma – największy producent leków w Polsce z ponad 90-letnią historią. Od ponad 20 lat firma działa również na Ukrainie, posiadając portfel ponad 600 leków na receptę i bez recepty – w tym stosowanych w leczeniu chorób kardiologicznych, neurologicznych i okulistycznych.
