KOROSTESZÓW I OLIZAROWIE

Historia

02.08.2026

Herb szlacheckiego rodu Olizarów – Chorągwie Kmitów

Pierwsza wiarygodna pisemna wzmianka o Korosteszowie pochodzi z 1499 roku, kiedy wielki książę Aleksander nadał wołość korostyszowską namiestnikowi czerkaskiemu Kmicie Aleksandrowiczowi, który miał dwóch synów i spadkobierców – Krzysztofa i Siemiona.

Po Krzysztofie Kmicie, staroście owruckim, Korostyszowem władał jego brat Siemion, dworzanin królewski. Następnie majątek przeszedł w ręce jego syna Filona (1530–1587), wojewody smoleńskiego i starosty czarnobylskiego.

15 grudnia 1565 roku Filon Kmita sprzedał Korosteszów wraz z przyległymi wsiami swojemu krewnemu Iwanowi Olizarowi-Wołczkowiczowi herbu Chorągwie Kmitów (1520–1577).

Iwan Olizar był typowym miejscowym bojarzynem-ziemianinem i większą część życia spędził w siodle, broniąc kraju przed najazdami tatarskimi oraz uczestnicząc w wyprawach przeciwko Chanatowi Krymskiemu i Moskwie. Jego żoną była Ewa, córka Wasyla Raja i Pelagii Pozniak, właścicieli Białogrodki nad Irpieniem.

Ceniony za zasługi dla ojczyzny podstarości żytomierski Iwan Olizar został wybrany posłem województwa kijowskiego na sejm lubelski w 1569 roku, podczas którego utworzono nowe państwo – Rzeczpospolitą Obojga Narodów. To właśnie Iwan Olizar wybudował w Korosteszowie pierwszy drewniany zamek na płaskiej skale nad Teterewem oraz drewnianą cerkiew w miasteczku.

W 1577 roku Iwan Olizar poległ w bitwie z Tatarami. Wszystkie jego dobra odziedziczył syn Adam (ok. 1572–1624). W chwili śmierci ojca Adam miał zaledwie trzy lata, dlatego majątkiem Olizarów zarządzali opiekunowie. Gdy osiągnął pełnoletniość i przejął zarząd nad ojcowskim dziedzictwem, przez długi czas musiał walczyć z opiekunami i sąsiadami, którzy w ciągu ponad dziesięciu lat zdążyli zagarnąć znaczną część jego posiadłości.

Młody Adam Olizar około 1600 roku poślubił polską szlachciankę Annę Tchorzewską. Wybudował w Korosteszowie nowy zamek, a w 1602 roku obok niego drewniany kościół. Dziedzic Korosteszowa przeszedł z prawosławia na katolicyzm, jednak nie prześladował swoich prawosławnych poddanych, wspierając ich świątynie. Kościół został konsekrowany w 1608 roku pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Miasteczko, otoczone lasami i położone na granitowych wzgórzach lewego brzegu Teterewu, rozwijało się tak szybko, że zaczęto mówić o „starym” i „nowym” Korosteszowie.

Nie zawsze jednak Adam Olizar przebywał w domu. Pełnił obowiązki chorążego mozyrskiego, a jako rotmistrz wojsk pancernych uczestniczył 4 lipca 1610 roku w słynnej bitwie pod Kłuszynem na Smoleńszczyźnie, gdzie wojska hetmana Stanisława Żółkiewskiego rozbiły wielokrotnie liczniejsze siły moskiewsko-szwedzkie. Po zwycięstwie Żółkiewski wkroczył do Moskwy. W sierpniu 1610 roku nazwisko Olizara pojawia się wśród tych, którzy wraz z hetmanem Stanisławem Żółkiewskim przyjmowali przysięgę od moskwicinów.

Po śmierci pierwszej żony około 1616 roku Adam ożenił się ponownie z Jadwigą z Łaszczów Tuczapskich. Z pierwszego małżeństwa miał czworo dzieci: córki Mariannę i Eufrozynę oraz synów Ludwika i Wojciecha. Za życia znacznie powiększył swoje dobra, którymi sprawnie zarządzał. Obejmowały one siedem miasteczek i trzydzieści trzy wsie. Zmarł na początku 1624 roku.

Korosteszów odziedziczył jego syn Ludwik. Ludwik Olizar był rotmistrzem wojsk koronnych. W 1632 roku został posłem województwa kijowskiego na sejm elekcyjny, podczas którego wybrano królem Władysława Wazę. Własnym kosztem utrzymywał 150 konnych żołnierzy, zwanych przez lud „olizarczykami”. Nie cieszyli się oni dobrą opinią – często dokuczali podróżnym i kupcom przejeżdżającym przez Korosteszów, a zdarzały się również rabunki. Sam Ludwik Olizar lubił wdawać się w rozmaite awantury i przedsięwzięcia, aż w końcu popadł w poważne długi. Z tego powodu był zmuszony zastawiać i oddawać w dzierżawę swoje majątki, w tym także Korosteszów.

Niegospodarny dziedzic częściej przebywał w majątku Studzienica. Tymczasem w Korosteszowie w 1638 roku, na mocy przywileju króla Władysława IV i w uznaniu znacznych wydatków Olizara na potrzeby wojska, wybudowano most na rzece Teterew. Kupcy i podróżni nie musieli już szukać brodu ani przeprawy. Odpłatne korzystanie z mostu oszczędzało im czas i siły. Stały most ożywił handel w Korosteszowie i zwiększył dochody jego mieszkańców.

Ludwik Olizar zmarł w 1645 roku, pozostawiając córkę Annę oraz trzech synów: Jana Aleksandra, Michała i Stanisława.

Korosteszów odziedziczył Jan Aleksander. W czasach powstania Chmielnickiego był rotmistrzem wojsk koronnych i uczestniczył w sejmie elekcyjnym w 1648 roku, podczas którego wybrano królem Jana Kazimierza Wazę. Cieszył się dużym autorytetem wśród szlachty województwa, dlatego został wybrany na sejm elekcyjny w 1669 roku, gdzie wystąpił przeciw wyborowi księcia Michała Korybuta Wiśniowieckiego na króla. Zmarł jako sędzia kijowski około 1700 roku, pozostawiając Korosteszów po półwieczu nieustannych nieszczęść spowodowanych pogromami, stacjonowaniem wojsk i grabieżami.

Kolejnym właścicielem klucza korosteszowskiego został Adam Józef (ok. 1657–1713), syn Jana Aleksandra. W 1690 roku był podczaszym owruckim, w 1695 roku stolnikiem wołyńskim, następnie pułkownikiem wojsk koronnych, a od 1710 roku podczaszym kijowskim. Z pierwszego małżeństwa miał syna Józefa Ignacego.

Po powstaniu Semena Paleja, w latach 1710. Korosteszów zaczął szybko się odradzać. Wśród rzemieślników rosła również liczebnie społeczność żydowskich rzemieślników.

Kolejnym właścicielem Korosteszowa został Onufry (ok. 1722–1753), najmłodszy z czterech synów Józefa Ignacego i Domiceli z książąt Czetwertyńskich. Jako stolnik kijowski w latach 1720–1742, gdy Żytomierz był stolicą województwa kijowskiego, coraz częściej gospodarował w Korosteszowie. Ożenił się z Marianną Różą Korzeniowską. Ich najstarszy syn, Józef Kalasanty, po śmierci ojca w 1753 roku odziedziczył większą część miasteczka oraz okolicznych wsi. Korosteszów nadal się rozwijał, a jego dziedzic został stolnikiem kijowskim i szambelanem królewskim w 1778 roku.

W 1777 roku król Stanisław August Poniatowski nadał Korosteszowowi przywilej potwierdzający prawo do organizowania sześciu dorocznych jarmarków oraz zezwalający na ustanowienie kolejnych dwóch. Natomiast 23 sierpnia 1779 roku Korosteszów otrzymał od króla przywilej prawa magdeburskiego, zapewniający miastu samorząd.

W latach 1776–1779 na miejscu starego drewnianego kościoła wzniesiono nową, murowaną świątynię w stylu barokowym. Rozpoczęto również przebudowę dworu dziedzica na miejscu dawnego zamku. Rosła liczba ludności rzemieślniczej. W 1783 roku w miasteczku znajdowało się 108 gospodarstw prawosławnych i katolickich, zamieszkałych przez ponad 600 mieszkańców. Istniały dwie drewniane cerkwie, kościół, zbór luterański oraz szpital. Mieszkało tu około 30 rodzin niemieckich tkaczy produkujących płótno. Gmina żydowska posiadała ponad 200 domów oraz dom modlitwy.

Coraz większe znaczenie zyskiwało wydobycie rudy darniowej. W kilku wsiach należących do klucza majątkowego działały własne rudnie, a w 1788 roku w Horodśkim założono hutę żelaza należącą do Olizarów.

Po śmierci Józefa Kalasantego właścicielem wszystkich części klucza korosteszowskiego został jego młodszy brat Filip Nereusz Olizar (około 1750–1816). Otrzymawszy znakomite wykształcenie w Warszawie i za granicą, został wysokim urzędnikiem państwowym. W 1774 roku mianowano go szambelanem królewskim, w 1780 roku podczaszym Wielkiego Księstwa Litewskiego, a w 1791 roku marszałkiem Trybunału Koronnego w Lublinie.

Król Stanisław August Poniatowski w swojej korespondencji zwracał się do niego jako do „hrabiego na Korosteszowie”, choć w rzeczywistości w Rzeczypospolitej Obojga Narodów nie istniała tradycja nadawania arystokratycznych tytułów hrabiowskich. To właśnie Filip wybudował dwupiętrowy pałac w południowej części dawnego zamczyska, bliżej kościoła. W 1801 roku dobudował do świątyni rodową kaplicę przeznaczoną na miejsce wiecznego spoczynku rodu Olizarów. Na miejscu dawnych zabudowań zamkowych urządził górną część parku. Rozwijała się również dolna, rozleglejsza część parku krajobrazowego, położona za kościołem i ciągnąca się wzdłuż rzeki Teterew. W pałacu znajdowało się rodzinne archiwum Olizarów, sprowadzone z innych majątków, zawierające dokumenty historyczne sięgające XV wieku. Przechowywano tam także bogatą bibliotekę oraz galerię obrazów z dziełami nie tylko polskich artystów, ale również włoskich malarzy XVI i XVII wieku.

Nadchodził okres wielkich wstrząsów. W wyniku II rozbioru Rzeczypospolitej w 1793 roku cała Prawobrzeżna Ukraina została wcielona do Imperium Rosyjskiego. W 1794 roku klucz korosteszowski został skonfiskowany za udzielanie przez jego właścicieli pomocy oddziałom walczącym podczas powstania Tadeusza Kościuszki. Po śmierci Katarzyny II jej syn, cesarz Paweł I, zwrócił majątek Filipowi Olizarowi.

Z małżeństwa z Ludwiką z Niemirowiczów-Szczyttów Filip miał dwóch synów: Narcyza (1794–1862) i Gustawa (1798–1865). Ciężka choroba dotknęła hrabiego Filipa, dlatego zgodnie z zaleceniami lekarzy w maju 1814 roku wyjechał wraz z młodszym synem Gustawem do Włoch na leczenie. Po roku spędzonym w różnych miastach Toskanii i w Rzymie, wobec pogarszającego się stanu zdrowia, wyruszył w drogę powrotną przez Wiedeń na Ukrainę. Zmarł jednak w Brodach, na granicy austriacko-rosyjskiej. Klucz korosteszowski odziedziczył jego młodszy syn Gustaw.

Gustaw Olizar urodził się w 1798 roku w Korosteszowie. Uczył się w gimnazjum w Żytomierzu, a od 1808 roku w Liceum Wołyńskim w Krzemieńcu pod opieką przyjaciela ojca, Tadeusza Czackiego. Nie ukończywszy jeszcze nauki, w 1814 roku wyjechał wraz z ciężko chorym ojcem do Włoch. Tam zakochał się i poślubił Karolinę de Mollo, damę dworu księżnej Pauliny, siostry cesarza Napoleona. W drodze powrotnej z Włoch jego ojciec zmarł.

Już w Korosteszowie z pierwszego małżeństwa Gustawa urodzili się syn Karol i córka Ludwika, jednak związek okazał się wyjątkowo nieudany i zakończył się rozstaniem w 1819 roku. Zgodnie z warunkami rozwodu Karolina de Mollo opuściła Korosteszów, wywożąc dziesiątki wozów cennych przedmiotów zgromadzonych przez kilka pokoleń Olizarów.

Nowy etap życia skierował Gustawa ku działalności literackiej. Pod wpływem Alojzego Felińskiego, który często gościł w Korosteszowie, zaczął pisać utwory poetyckie różnych gatunków. Został członkiem loży masońskiej w Dubnie, a w 1821 roku wybrano go marszałkiem szlachty guberni wołyńskiej, jednak wybór ten nie został zatwierdzony przez władze. W tym samym roku został marszałkiem szlachty guberni kijowskiej, dlatego przez kilka następnych lat częściej przebywał w Kijowie.

Tam zaprzyjaźnił się z rodziną rosyjskiego generała Rajewskiego i zakochał się w jego córce Marii, lecz jej ojciec odmówił zgody na ich małżeństwo. W wyniku konfliktu z władzami w Petersburgu zrezygnował ze stanowiska marszałka szlachty i w czerwcu 1824 roku wyjechał do Odessy, a następnie na Krym. Na Krymie przez pewien czas mieszkał w szybko urządzonej własnej posiadłości.

Ta długa podróż, podczas której coraz bardziej rozwijały się jego zainteresowania literackie, przyniosła mu znajomość z Adamem Mickiewiczem, Aleksandrem Puszkinem, Henrykiem Rzewuskim i Aleksandrem Gribojedowem. Śmierć cesarza Aleksandra I sprawiła jednak, że w grudniu 1825 roku powrócił do Korosteszowa.

Podczas powstania dekabrystów hrabia pomagał zbuntowanym oficerom, za co spędził niemal rok w Twierdzy Pietropawłowskiej w Petersburgu. Po powrocie do Korosteszowa w lutym 1826 roku został wezwany do Kijowa i ponownie aresztowany w związku z zagubionymi dokumentami potwierdzającymi jego zakazaną działalność masońską. Przewieziono go do Warszawy i osadzono w więzieniu, lecz ostatecznie został uniewinniony.

Po powrocie do Korosteszowa w 1830 roku po raz drugi ożenił się z Józefą (1808–1896), córką hrabiego Kajetana Ożarowskiego. Wkrótce ponownie został aresztowany – podobnie jak trzej inni przedstawiciele rodu Olizarów – za sympatie wobec i udział w powstaniu listopadowym z lat 1830–1831 przeciwko caratowi. Został zesłany wraz z żoną do Kurska.

Po powrocie z zesłania Gustaw Olizar aktywnie zajął się rozwojem Korosteszowa. Wzniósł kilka nowych budynków, ozdobił swój pałac obrazami dawnych i współczesnych malarzy, nadal rozbudowywał bibliotekę, porządkował rodzinne archiwum oraz pisał wspomnienia i poezję liryczną.

W 1837 roku otworzył w miasteczku zakład wodoleczniczy, w którym każdego roku ponad sześćdziesięciu pacjentów przechodziło kurację balneologiczną według metody doktora Priessnitza. Ponadto utworzono szpital na 20 łóżek oraz przytułek dla czterech osób. Przy kościele katolickim, zborze luterańskim i synagodze działały szkoły. W 1847 roku przy cerkwi Narodzenia Bogurodzicy założono szkołę parafialną oraz aptekę.

To właśnie dzięki jego staraniom rozrósł się angielski park nad Teterewem, który współcześni nazwali „Małą Zofiówką”. W tym samym czasie z dna rzeki wydobyto i ustawiono na jednej ze skał (Skale Felińskiego) w pobliżu miasteczka starosłowiański kamienny posąg, znany jako „Kamienna Żaba”. Na święto św. Jana Chrzciciela organizowano coroczne zawody wioślarskie poddanych Olizara, zwane Regatą.

W latach pięćdziesiątych XIX wieku Gustaw sprowadził włoskich mistrzów obróbki granitu, co zapoczątkowało rozwój przemysłu granitowego w regionie.

W 1863 roku, z powodu pogarszającego się stanu zdrowia, wyjechał do Drezna, gdzie już w 1850 roku kupił dom. Zmarł tam 2 stycznia 1865 roku.

Ostatnim właścicielem Korosteszowa z rodu Olizarów był syn Gustawa – Karol Olizar (1819–1877). Wychowany przez matkę i ojczyma, rosyjskiego generała Gogla, wyrósł na człowieka o niewielkich ambicjach. Służył w armii rosyjskiej na Kaukazie, prowadził beztroskie życie i nie interesował się zarządzaniem odziedziczonymi majątkami. Po jego śmierci Korosteszów został sprzedany na spłatę długów. Tak zakończyło się blisko czterystuletnie panowanie szlacheckiego rodu Olizarów w tym zabytkowym miasteczku nad Teterewem. Odnowiony kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny pozostaje dziś najważniejszym świadectwem tego, jak silnie historia Korosteszowa splotła się z dziejami rodu Olizarów.

Sergiusz Łysenko-Niezabytowski

Fotografia kościoła z początku XX wieku