Włodzimierz Wysokowicz
Patolog, bakteriolog, epidemiolog i pedagog, dla którego medycyna była nie tylko nauką, ale przede wszystkim powołaniem. Jako jeden z twórców ukraińskiej szkoły bakteriologicznej jako pierwszy w Kijowie udowodnił, że przyczyną epidemii cholery jest zanieczyszczona woda, i doprowadził do przejścia miasta na artezyjskie zaopatrzenie w wodę. Jego odkrycia i prace naukowe ukształtowały nowe spojrzenie na medycynę profilaktyczną, a jego postawa stała się wzorem postawy lekarza, który służy ludziom nawet w najtrudniejszych i najniebezpieczniejszych czasach.
2 (14) marca 1854 roku w miasteczku Hajsyn na Podolu urodził się chłopiec, który miał później stać się jednym z twórców ukraińskiej bakteriologii. Włodzimierz Wysokowicz pochodził ze starej polskiej rodziny szlacheckiej, a jego ojciec był wojskowym lekarzem weterynarii. Być może właśnie ojcowska pasja do medycyny i zamiłowanie do precyzji zaszczepiły w synu pragnienie zdobywania wiedzy.
Gdy Włodzimierz miał dziesięć lat, rodzina przeprowadziła się do Charkowa, gdzie rozpoczął naukę w miejscowym gimnazjum. Uczył się znakomicie i ukończył szkołę ze złotym medalem. W 1871 roku rozpoczął studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Charkowskiego, gdzie od razu dał się poznać jako student niezwykle pracowity i utalentowany. Nazywano go nawet „dwuletnim prymusem”. Po drugim roku studiów sam poprosił o możliwość powtórzenia roku, aby jeszcze raz uczęszczać na wykłady z anatomii profesora Wagnera i chemii profesora Beketowa, pragnąc – jak sam mówił – „głębiej zrozumieć materiał”. Był to wyjątkowy przypadek w historii uniwersytetu – nie wynikający z niepowodzeń w nauce, lecz z autentycznej pasji poznawczej.
Jeszcze jako student rozpoczął badania z zakresu anatomii patologicznej pod kierunkiem profesora W. Kryłowa i opublikował dwa artykuły naukowe. Po ukończeniu studiów pozostał na uczelni, przygotowując rozprawę doktorską pt. „O chorobach naczyń krwionośnych w syfilisie”, którą obronił w 1882 roku. Praca ta odbiła się szerokim echem w środowisku medycznym. Koledzy podkreślali, że młody naukowiec „wyraźnie wyczuwał puls nauki” i potrafił dostrzegać w zmianach morfologicznych nie tylko ich formę, lecz także głębszy sens.
Pod koniec lat osiemdziesiątych XIX wieku Wysokowicz odbywał staże naukowe w Niemczech i Francji, gdzie zgłębiał nową wówczas dziedzinę – bakteriologię. W 1886 roku opublikował pracę „O losie drobnoustrojów wprowadzonych do krwi zwierząt stałocieplnych”, w której wykazał, że zdrowe tkanki organizmu nie przepuszczają mikroorganizmów, a fagocyty niszczą je we krwi. Wnioski te stały się jednym z fundamentów poznania mechanizmów odporności i w istocie wyprzedziły teorię fagocytozy, za którą Ilja Miecznikow otrzymał później Nagrodę Nobla. Niezależnie od Miecznikowa Wysokowicz opracował również koncepcję układu siateczkowo-śródbłonkowego (obecnie określanego jako układ jednojądrzastych fagocytów) oraz wykazał jego znaczenie w patologii chorób zakaźnych.
Po powrocie do Charkowa stworzył pierwsze uniwersyteckie laboratorium bakteriologiczne i stanął na czele Instytutu Bakteriologicznego, znanego dziś jako Instytut Mikrobiologii i Immunologii im. I. I. Miecznikowa. Jego wykłady były żywe, inspirujące i jednocześnie niezwykle przystępne. Studenci wspominali, że „zapamiętywali je na całe życie”. Oparty na nich podręcznik „Anatomia patologiczna” doczekał się kilku wydań i jeszcze w latach dwudziestych XX wieku pozostawał podstawową lekturą dla młodych lekarzy.
Wysokowicz nigdy nie ograniczał się wyłącznie do pracy laboratoryjnej. Uważał, że prawdziwa nauka powinna służyć ludziom. Gdy wybuchały epidemie, wyjeżdżał do najbardziej zagrożonych regionów. Walczył z epidemią cholery w 1892 roku, uczestniczył w zwalczaniu dżumy w Odessie w latach 1902 i 1910, a podczas wojny rosyjsko-japońskiej (1904–1905) organizował oddziały sanitarne. W 1897 roku stanął na czele międzynarodowej ekspedycji do Indii, gdzie badał epidemię dżumy w Bombaju. To właśnie tam sformułował koncepcję „dżumowego zapalenia płuc” oraz udowodnił, że pałeczki dżumy szybko giną poza organizmem żywiciela.
Od 1895 roku Włodzimierz Wysokowicz pracował na Uniwersytecie Świętego Włodzimierza w Kijowie – początkowo jako profesor Katedry Anatomii Patologicznej, a następnie jej kierownik. To właśnie w Kijowie rozpoczął się najbardziej twórczy okres jego działalności. Stał się twórcą kijowskiej szkoły anatomii patologicznej i bakteriologii.
Jego wkład w rozwój miasta był ogromny i wielowymiarowy. Był współzałożycielem oraz jednym z kierowników Instytutu Medycznego dla Kobiet, utworzonego w 1908 roku, otwierając kobietom drogę do zdobywania wyższego wykształcenia medycznego.
Podczas wyjątkowo groźnej epidemii cholery w latach 1907–1908 Wysokowicz jako pierwszy w Kijowie wykazał, że źródłem zakażenia jest skażona woda studzienna. Doszedł do przełomowego wniosku, że jedynym skutecznym rozwiązaniem będzie przejście miasta na artezyjskie zaopatrzenie w wodę. Władze miejskie przyjęły jego rekomendację, a decyzja ta szybko doprowadziła do zahamowania epidemii, ratując życie tysiącom mieszkańców Kijowa. W 1910 roku objął również stanowisko dyrektora Kijowskiego Instytutu Bakteriologicznego.
Wysokowicz aktywnie działał w licznych towarzystwach naukowych, pozostając jednocześnie zaangażowanym członkiem polskiej społeczności Kijowa. Można go było spotkać zarówno na posiedzeniach naukowych, jak i w bibliotekach czy szpitalach.
Mieszkał przy obecnej ulicy Iwana Franki 34 (dawniej ulica Nesterowska). Jego dom był miejscem spotkań studentów, współpracowników i przyjaciół. Wśród jego znajomych znajdował się również wybitny architekt Władysław Gorodecki, któremu Wysokowicz udzielał porad medycznych przed słynną wyprawą do Afryki.
Za życia opublikował ponad 90 prac naukowych. Był również pionierem szczepień ochronnych. W 1899 roku jako pierwszy na świecie przeprowadził profilaktyczne szczepienia przeciwko durowi brzusznemu wśród żołnierzy garnizonu kijowskiego. Należał także do grona pierwszych lekarzy w Imperium Rosyjskim, którzy wprowadzili szczepienia przeciwko wąglikowi i wściekliźnie. Jego podręcznik „Anatomia patologiczna” doczekał się wielu wydań i aż do lat dwudziestych XX wieku pozostawał podstawowym podręcznikiem dla kolejnych pokoleń lekarzy.
Ałła JELSKA
Materiał powstał przy wsparciu Polpharma w ramach projektu «Pamięć, która łączy: lekarze polskiego pochodzenia w historii Kijowa», który odkrywa imiona i mało znane strony wspólnego dziedzictwa medycznego Ukrainy i Polski.
Polpharma – największy producent leków w Polsce z ponad 90-letnią historią. Firma działa w Ukrainie od ponad 20 lat, posiadając portfolio ponad 600 leków na receptę i bez recepty – w tym do leczenia chorób kardiologicznych, neurologicznych i okulistycznych.
Dom w którym mieszkał Włodzimierz Wysokowicz – ul. I. Franki 34
Nagrobek Włodzimierza Wysokowicza
