NARODOWO-KULTURALNE STOWARZYSZENIE POLAKÓW „POLSKA NUTA” Z ODESSY – NIE POZWOLIMY ZNISZCZYĆ PAMIĘCI

12.10.2026

Ambasador RP w Ukrainie pan Piotr Łukasiewicz oraz Konsul Generalny RP w Odessie pan Jacek Gocłowski w siedzibie „Polskiej Nuty”

Jest w Odessie ulica Polska, jedna z najstarszych w mieście. Znajduje się w historycznym centrum, niedaleko portu i słynnych odeskich schodów. Jest ona jednym z wielu śladów wielokulturowej przeszłości miasta i polskiej obecności nad Morzem Czarnym. Jest też w Odessie ulica Lecha Kaczyńskiego (na przedłużeniu ul. Polskiej). Na jednym z budynków przy tej ulicy w 2010 roku (po katastrofie prezydenckiego samolotu) odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą tragicznie zmarłemu prezydentowi. Jest w Odessie pomnik Adama Mickiewicza i tablica na domu, w którym mieszkał kilka miesięcy w 1825 roku. Jest wiele innych znaczących śladów polskości, które nie dziwią w mieście będącym domem dla wielu Polaków. Zaskakuje natomiast ulica Lecha Kaczyńskiego, a jeszcze bardziej tablica upamiętniająca prezydenta, ale tylko do momentu, w którym dowiemy się, albo przypomnimy sobie, że Lech Kaczyński jako jeden z nielicznych polskich polityków spotkał się w odeskiej katedrze z Polakami mieszkającymi nad Morzem Czarnym. Zazwyczaj wizyty ważnych osobistości z Polski oznaczają ich obecność w stolicy, w Kijowie. Lech Kaczyński był w Odessie i został tu zapamiętany jako prezydent, któremu bliskie były losy wszystkich Polaków mieszkających daleko od ojczyzny przodków. I stąd inicjatywa upamiętnienia po śmierci. Ta opowieść o ulicach i pomnikach zmierza do pewnej konkluzji: Do dziś jest w Odessie liczne, ideowe i dobrze zorganizowane środowisko polonijne.

Jednym z filarów tego środowiska jest Pani Eugenia Fedczyszyna – pedagog, historyk, prezes Narodowo-Kulturalnego Stowarzyszenia Polaków „Polska Nuta” – polskiej organizacji społecznej działającej od 2013 roku w Odessie – członka Federacji Organizacji Polskich na Ukrainie (FOPnU). Pani Prezes „Zasłużona dla Kultury Polskiej” została uhonorowana wieloma odznaczeniami: Nagrodą Prezydenta Ukrainy „Za obronę Ukrainy”, Nagrodą Gwardii Narodowej „Za współpracę”, medalem przyznanym przez Ministra Obrony Ukrainy „Za pomoc w obronności”

NKSP „Polska Nuta” powstało z myślą o skupieniu osób polskiego pochodzenia, osób ciekawych polskiej kultury, mieszkańców miasta, którego historia jest ściśle związana z Polską i Polakami, by wspólnie tworzyć współczesną organizację otwartą na ludzi i dla ludzi, zachowującą i pielęgnującą tradycje, pamięć o przodkach i dawnej Rzeczypospolitej. Jednocześnie dającą możliwość zapoznania się z Polską współczesną – jej rozwojem, edukacją, nowoczesnością i zmianami, jakie w niej zachodzą.

Mamy ambicje – mówi Pani Prezes – by integrować pokolenia i narody, by być łącznikiem, mostem pomiędzy Polską i Ukrainą, szczególnie teraz, w trudnym wojennym czasie. Nie rezygnujemy z aktywności na polu kultury, ale wojna wymusiła zmianę priorytetów. Od 24 lutego 2022 roku życie w Ukrainie bardzo się zmieniło. Ta data wpłynęła również na działalność naszego stowarzyszenia. Jednak niezależnie od panujących warunków nie zawiesiliśmy swojej podstawowej działalności, nadal działamy w obszarach edukacji, kultury i promocji Polski. Nawet w tych trudnych warunkach udaje nam się realizować zaplanowane i bieżące projekty, planując następne na kolejne lata.

Od 24 lutego 2022 roku biuro „Polskiej Nuty” stało się punktem pomocy humanitarnej. Pomoc jest udzielana członkom organizacji oraz osobom polskiego pochodzenia w mieście i obwodzie odeskim, ludziom w trudnej sytuacji życiowej. Była też licznie przekazywana do szpitali dla rannych (żołnierze i osoby cywilne). Również wprost na front członkowie „Polskiej Nuty” wysyłali paczki zawierające żywność długoterminową, kawę i herbatę, energetyczne batoniki, ubrania, koce, środki czystości i higieny osobistej, leki i opatrunki, ogrzewacze chemiczne oraz świece okopowe, wyprodukowane własnymi siłami. Aktualnie, w miarę możliwości organizacji taka pomoc jest kontynuowana. Stale organizowane są zbiórki rzeczowe i pieniężne, których celem jest wsparcie żołnierzy będących na pierwszej linii frontu.

Od początku wojny dzięki współpracy NKSP „Polska Nuta” z Katedrą Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Odessie przez ponad dwa lata działała kuchnia humanitarna, w której członkowie pod przewodnictwem Pani Prezes codziennie przygotowywali obiady i suchy prowiant dla osób potrzebujących, żołnierzy stacjonujących w Odessie oraz wolontariuszy. Wtedy był to jeden z niewielu punktów pomocy. W stowarzyszeniu jest dużo osób uzdolnionych artystycznie, o licznych talentach i manualnych sprawnościach. I właśnie dzięki tym osobom zaczęły powstawać rękodzielnicze przedmioty, które później członkowie „Polskiej Nuty” sprzedawali w kościelnym sklepiku, by za uzbierane pieniądze zakupić sprzęt, długoterminową żywność lub też ocieplacze do dłoni dla wojskowych. Tak właśnie powstały Wielkanocne i Bożonarodzeniowe Mini Jarmarki, na których można było nabyć stworzone przez członków „Polskiej Nuty” palmy wielkanocne i przeróżne wiosenne dekoracje, ozdoby choinkowe, prezenciki oraz bukiety na Święto Matki Boskiej Zielnej i wiele innych rzeczy o charakterze dekoracyjnym. Te akcje są kontynuowane na rzecz pomocy i działań charytatywnych. Bardzo się cieszymy, że wszystkie pomysły możemy realizować wspólnie z parafią i że kościół, na czele z Jego Ekscelencją Biskupem Odesko-Symferopolskim Stanisławem Szyrokoradiukiem, proboszczem katedry księdzem Mirosławem Karaczyną, całym duchowieństwem – księżmi i siostrami, wspiera naszą organizację i zawsze jest otwarty na pomysły, pomoc i współpracę, szczególnie na rzecz potrzebujących – mówią kreatywni, pełni zapału członkowie stowarzyszenia.

W stowarzyszeniu nieprzerwanie organizowane są lekcje języka polskiego oraz literatury dla różnych grup wiekowych prowadzone przez nauczyciela skierowanego przez ORPEG oraz nauczycieli lokalnych. W ramach nauczania języka polskiego realizowana jest edukacja filmowa i teatralna. „Polska Nuta” zaprasza też na wykłady z historii Polski prezentujące najważniejsze wydarzenia i postacie historyczne od średniowiecza aż do współczesności.

Z miłości do polskiej literatury zrodził się w stowarzyszeniu pomysł utworzenia „Kawiarenki Literackiej”, którą prowadzi zasłużona i wyjątkowa pedagog pani Ludmiła Potapowa, nauczycielka Odeskiego Liceum nr 121, z którą „Polska Nuta” współpracuje od lat w obszarze edukacji, integracji i wymiany młodzieży na linii Ukraina – Polska.
Spotkania w Kawiarence cieszą się wielką popularnością wśród słuchaczy, pogłębiają wiedzę na temat polskich twórców, poszerzają horyzonty i często też rzucają nowe światło na znane teksty literackie oraz przybliżają te nieznane. Wiele z pozycji czytanych i omawianych w Kawiarence można znaleźć w obszernych zbiorach biblioteki stowarzyszenia.

Jest w „Polskiej Nucie” art-studio „Złote ręce” dla dzieci, młodzieży i wszystkich chętnych. Tu każdy ma możliwość zapoznania się z kulturą ludową i tradycjami, ale też wyrażenia siebie i zrealizowania własnych artystycznych pomysłów. W studiu odbywają się warsztaty plastyczne, warsztaty rękodzieła. Prace uczniów zajmują wysokie miejsca i wyróżnienia w konkursach plastycznych krajowych i międzynarodowych. Uczniowie art-studia „Złote ręce” biorą udział w koncertach, wystawach organizowanych w Odessie, prezentując własne talenty i jednocześnie promując stowarzyszenie.

Do pełnoskalowej wojny działał przy „Polskiej Nucie” chór, który w większości tworzyły osoby młode. Wiele z nich opuściło Odessę i do tej pory mieszka w Polsce oraz innych krajach. Tam układają swoje życie od nowa. Mimo to stowarzyszenie pracuje, działa, przyjmuje nowych członków, żyje, a to jest najważniejsze. Ci, którzy wyjechali, utrzymują na odległość kontakt z organizacją. Okazjonalnie tworzone są utwory, które są pięknym tłem dla organizowanych uroczystości, szczególnie z okazji tematycznych wydarzeń, m. in. dla Tłustego Czwartku, gdy jeszcze możemy się weselić przed Wielkim Postem albo też, jak w tym roku, dla Międzynarodowego Dnia Pieroga. Przygotowywane i opracowywane są przez Wiktora Pajgerta – artystycznego dyrektora organizacji, reżysera dźwięku oraz Sonię Pajgert – wiceprezes organizacji, która od lat jest ambasadorem „Polskiej Nuty” za granicą. Zarówno Wiktor Pajgert, jak i Sonia Pajgert zostali odznaczeni Odznaką Honorową „Zasłużony dla Kultury Polskiej”.
Uroczystości o charakterze państwowym upiększa swoim śpiewem i akompaniamentem pani Maria Samulak, członkini stowarzyszenia, która z wielką otwartością angażuje się w organizację świąt. Wtedy w siedzibie „Polskiej Nuty” w jej wykonaniu brzmią utwory Moniuszki, Chopina i innych polskich kompozytorów. Tak było na przykład w tym roku z okazji Narodowego Czytania. Pani Maria zaprezentowała wiersze Adama Mickiewicza w muzycznej aranżacji. Trzeba też wspomnieć, że siedziba stowarzyszenia jest nowa, składa się z kilku pięknie wystylizowanych pomieszczeń, w których mogą być realizowane wszystkie formy aktywności. Pomieszczenia są duże, wysokie, ale bywa, że i w nowej lokalizacji jest gwarno, tłoczno, gdyż ludzie chętnie przychodzą do tego ciepłego, gościnnego domu Polaków, w którym zawsze jest kawa, herbata i jakiś słodki poczęstunek. Ponieważ w nowej siedzibie „Polskiej Nuty” jest kuchnia, członkinie (głównie panie) z Panią Prezes na czele nie tylko przygotowują desery, ale gotują dla wszystkich w ogromnych garach polskie dania, takie jak żurek, czy bigos. A pomiędzy zebranymi majestatycznie przechadza się stały mieszkaniec biura, niezwykle towarzyski kot Frycek. Przysłuchuje się wykładom, ogląda filmy, ale tylko wtedy, kiedy sam chce. TA ORGANIZACJA NAPRAWDĘ TĘTNI ŻYCIEM. Pomimo wojny, pomimo prywatnych trudności i smutków jej członków.
Gdy rozmawiamy, często padają słowa: przed wojną. Przed wojną było inaczej. Pani Prezes: „Nasza młodzież ciekawa ojczyzny przodków wyjeżdżała do Polski, do nas przyjeżdżali ich przyjaciele z polskich miast na wymianę wiedzy, umiejętności, doświadczeń. Nawet za czasów covid-u udało się nam zrealizować wyjazdowe projekty z wymianą i zwiedzaniem miast w obu naszych krajach, łącząc młodzież z Polski i Ukrainy, ten kontakt rzecz jasna był obustronny. Teraz mało kto przyjedzie z Polski, by uczestniczyć w warsztatach artystycznych lub teatralnych, które udawało nam się organizować, dlatego szukamy wszelakich możliwości, by nasza młodzież mogła dołączyć do projektów, zjazdów, szkoleń w Polsce,
niezależnie od sytuacji, jaka panuje w kraju. W obecnych trudnych wojennych czasach bardzo ważne jest psychiczne wzajemne wsparcie członków organizacji, dające namiastkę normalności w życiu codziennym. Dlatego też z myślą o działalności pomocowej została uruchomiona pomoc art-terapeutyczna, dzięki czemu we współpracy z profesjonalną psycholog członkowie organizacji oraz wszystkie chętne osoby mają możliwość uczestniczenia w art-terapeutycznych spotkaniach, korzystania ze sprzętu i materiałów plastycznych, które posiadamy, by choć na chwile złapać oddech, wyciszyć się w tak nienormalnych czasach, które mamy od 2022 roku.”

Przed wojną działało przy „Polskiej Nucie” Wirtualne Centrum Informacji Turystycznej. Członkowie stowarzyszenia jako wolontariusze pomagali rodakom, którzy przyjeżdżali do Odessy. Odpisywali na maile, odpowiadali na pytania, podpowiadali, gdzie i co warto obejrzeć, gdzie dobrze zjeść i jak w każde miejsce dojechać. W razie potrzeby oprowadzali po mieście, pomagali przy tłumaczeniach i sprawach wymagających pomocy osoby dobrze zorientowanej w lokalnym środowisku. Aktualnie centrum zmieniło swój charakter. Działa jako wsparcie informacyjne dla wolontariuszy, udziela informacji na temat miejsc, gdzie najbardziej potrzebna jest pomoc.

Przed wojną były konkursy, muzyczno-filmowe festiwale, przedsięwzięcia i aktywności, które przynosiły nagrody i wyróżnienia. Nie sposób wymienić wszystkich: była II Nagroda Festiwalu Kultury Kresowej „Mrągowo”, I Nagroda w Konkursie Marszałka Senatu za film „Polacy Odessy-zniszczona pamięć”, dwukrotnie (w 2019 i 2020) Nagrody II i III stopnia na Festiwalu „Losy Polaków”. Autorami nagrodzonych filmów są Sonia Pajgert i Wiktor Pajgert.

Dużo zmieniła ta okrutna wojna. Co się nie zmieniło? Porządkowanie grobów. Od ponad 10 lat „Polska Nuta” jest jedyną organizacją, która opiekuje się zapomnianymi i zniszczonymi grobami Polaków na II cmentarzu chrześcijańskim w Odessie, NIE POZWALA ZNISZCZYĆ PAMIĘCI.

W latach wojny powstał w „Polskiej Nucie” film pt. „I nadszedł luty… I nadeszła wojna…” opowiadający o wolontariuszach. Pani Prezes: „Pokazujemy w nim tych, którzy przed 24.02.2022 żyli własnym życiem, nie byli przygotowani do wojny, do tłumów obywateli Ukrainy – matek z dziećmi, uciekających w obawie przed najgorszym, co niosła ze sobą wojna… Film pokazuje osoby z różnych miast Polski, które połączyła ta sytuacja, które pomagały i nadal pomagają, przyjeżdżając do najbardziej oddalonych zakątków Ukrainy, na wschód, południe, tam, gdzie są zgliszcza po niekończących się walkach o życie, wojskowi i starsze, niepełnosprawne osoby, ludzie, którzy nie mogą i nie mają dokąd wyjechać – wdzięczni za każdą pomoc i pamięć, porzucone zwierzęta – czekające na nowy dom… Film powstał z myślą o bezgranicznym DZIĘKUJEMY Polsce, Polkom i Polakom, tym, którzy pomagali z potrzeby serca, nie czekając na odpowiedni sygnał, rozporządzenie, plan. Tu, w Odessie, jak i w całym kraju zawsze będziemy pamiętać o polskiej pomocy. Zawsze będziemy wdzięczni.

Bardzo wspierające jest to, że ponownie została uruchomiona praca Konsulatu Generalnego RP w Odessie. Dla Polaków Odessy, dla naszych członków, dla nas, to dobry znak, wskazujący na to, że nie jesteśmy sami. Wspaniale jest gościć Konsula Generalnego pana Jacka Gocłowskiego wraz z małżonką na spotkaniach, które organizujemy, m. in. na spotkaniu opłatkowym, obchodach państwowych świąt, Narodowym Czytaniu czy też na innych tematycznych wydarzeniach. To pokazuje, że Polska o nas pamięta.

Obecność Konsulatu Generalnego RP w naszym mieście jest też swoistym manifestem, mówiącym wprost o decyzji i pozycji Polski w aktualnych czasach. My – Polacy mieszkający ponad tysiąc kilometrów od Wielkiej Ojczyzny dziękujemy za to, że polska dyplomacja jest obecna, że w tym roku odbyły się tak niesamowite kilkudniowe obchody Majowych Świąt RP, które w tych czasach udało się Konsulatowi zorganizować, a nasze najmłodsze pokolenia dziękują, jak to młodzież, jak to dzieci, za prezenty, które KG RP przekazuje z okazji świąt i wydarzeń.

Mamy mnóstwo planów, realizacja niektórych będzie możliwa dopiero po zakończeniu wojny, ale też mamy plany na przyszłe lata, które są podporządkowane tej rzeczywistości, która obecnie panuje za oknami naszych domów… Udało się nam zorganizować trzy konkursy plastyczne, międzykulturowy festiwal z okazji zimowych świąt, liczne spotkania edukacyjne. Cóż, rozwijamy się, nie stoimy na miejscu, pielęgnujemy tradycje, przybliżamy kulturę, która nie ogranicza się jedynie do pokazywania dawnych czasów. Uczymy języka polskiego, nie zapominamy o historii i cieszymy się, że mimo wszystko udaje się łączyć Polaków Odessy w jedno grono – w wielką polską rodzinę. W tym miejscu chciałabym z całego serca podziękować wspaniałym ludziom- członkom „Polskiej Nuty”- za ich aktywną postawę społeczną, za wielkie i bezgraniczne zaangażowanie w życie organizacji i budowanie pozytywnego wizerunku Polski w kraju zamieszkania.

Niezależnie od sytuacji, niezależnie od wojny, przerw w dostawach prądu, świadomości, że zima może być jeszcze gorsza od poprzedniej, nadal jesteśmy obecni, nadal działamy i zawsze jesteśmy na miejscu, w Odessie. Narodowo-Kulturalne Stowarzyszenie Polaków „Polska Nuta” pozostaje, by wspierać Polaków miasta, przybliżać Polskę, pomagać i rozwijać.
Działaliśmy, działamy i będziemy działać w oparciu o nasze podstawowe hasła:
Kultura, Historia, Dziedzictwo, Integracja, Wolontariat!”

Taka jest odeska „Polska Nuta”, taka jest stojąca na jej czele i organizująca jej działalność Prezes Eugenia Fedczyszyna. I dlatego nikogo nie powinna dziwić na budynku jednej z odeskich kamienic tablica poświęcona Prezydentowi Lechowi Kaczyńskiemu, bo tu się pamięta.

Ewa Gocłowska ORPEG