Mało kto z twórców kultury na przełomie XX – XXI wieku miał i nadal ma tak wielkie uznanie i popularność jak Andrzej Wajda – polski reżyser filmowy i teatralny, dyrektor artystyczny Teatru Powszechnego w Warszawie, senator I kadencji.
Kawaler dwudziestu nagród państwowych kilku krajów oraz najwyższej nagrody Polski – Orderu Orła Białego, urodził się 6 marca 1926 r w Suwałkach. Jego ojciec był zawodowym wojskowym, matka – nauczycielką w szkole średniej, brat Leszek – artystą plastykiem i scenografem.
Pod koniec sierpnia 1939 kapitan Jakub Wajda wraz z 72 Pułkiem Piechoty wziął udział w przygotowaniach do obrony Polski przed niemiecką agresją. Po podstępnym wkroczeniu Armii Czerwonej na tereny Polski, jednostka została internowana do ZSRR, ojciec trafił do niewoli radzieckiej, a w kwietniu 1940 padł ofiarą Zbrodni Katyńskiej. O tym jego rodzina dowiedziała się dopiero w kwietniu 1943.
Tymczasem, Andrzej, zmieniwszy kilka szkół w Warszawie i Radomiu z powodu przeprowadzek rodziny oraz zakazów niemieckiej władzy okupacyjnej, ukończył w 1940 szkołę powszechną i rozpoczął dalszą naukę w gimnazjum na tajnych kompletach. Ale wkrótce przerwał naukę i musiał podjąć pracę zarobkową. W połowie 1942 wstąpił do Armii Krajowej, gdzie pełnił funkcję łącznika na terenie Radomia.
Wówczas zastanawiał się nad rolą sztuki w kulturze człowieka, szukał swoich dróg w twórczości i swego powołania. Mimo ciężkiej sytuacji życiowej zainteresował się malarstwem, uczestnicząc w pracach konserwatorskich i okresowo pobierając nauki w szkole malarskiej w Krakowie. W 1946 rozpoczął studia malarskie na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.
Miał już za sobą kilka prac malarskich, między innymi – „Przedmieście Krakowa” (1943). Podczas studiów na ASP dołączył do Grupy Młodych Plastyków, inspirowanej nurtami prymitywizmu, surrealizmu i abstrakcjonizmu. Tam stworzył takie obrazy jak „Mózg hydraulika” (1947), druga wersja (1950), „Las w górach”, „Wschodnie miasto” i „Rajski ptak” (1948). Jesienią 1948 dołączył do Grupy Samokształceniowej prowadzonej przez Andrzeja Wróblewskiego.
W lipcu 1949 Andrzej Wajda zrezygnował jednak ze studiów na Akademii, wraz z Konradem Nałęckim podejmując studia z zakresu reżyserii w Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi. Początki były trudne. Debiutanckie „Trzy powieści” były niewypałem, typowym dla początkującego studenta, ryzykownie eksperymentującego w warunkach panującego socrealizmu.
Pełnometrażowym debiutem fabularnym A. Wajdy było „Pokolenie” (1954), w którym reżyser przełamał schematy socrealizmu, opowiadał o młodych aktywistach Gwardii Ludowej organizujących konspirację przeciwko hitlerowcom. Film został życzliwie przyjęty przez anglojęzycznych krytyków ze względu na sprawną reżyserię i dobrze ocenianą grę aktorską.
Z czasem uznano je za otwarcie trylogii wojennej Andrzeja Wajdy. „Pokolenie”, „Kanał” oraz „Popiół i diament” tworzą rozrachunek z II wojną światową, ukazując losy młodego pokolenia, heroizm i tragizm wyborów. Otrzymały Nagrodę Specjalną Jury na festiwalach filmowych w Cannes (1957) i Wenecji (1959).
Wielkim sukcesem Andrzeja Wajdy stała się „Brzezina”, wyróżniająca się wizją plastyczną, porównywaną niekiedy do obrazów poetyckich. Film doceniono za granicą.
Zadziwiający twórczy dorobek A. Wajdy obejmuje 66 filmów, w tym 13 dokumentalnych, dziesiątki spektakli teatralnych oraz działalność społeczną i edukacyjną. 38 filmów mistrza otrzymało wysokie nagrody na światowych imprezach filmowych.
Te wszystkie Złote Medale, Srebrne Muszle, Platynowe Lwy, Grand Prix, Cezary, Złote Niedźwiedzie, Złote Palmy i inne są odzwierciedleniem wielkiej pracy i wielkiej walki genialnego twórcy o prawdę. W 2000 Andrzej Wajda otrzymał Honorowego Oscara za całokształt twórczości.
Jego filozofia i wielowymiarowa twórczość nadał jest bogatym źródłem szeroko rozumianej pomysłowości, a filmy „Wesele”, „Ziemia obiecana”, „Człowiek z marmuru”, „Bez znieczulenia”, „Dyrygent”, „Człowiek z żelaza”, „Pan Tadeusz”, „Katyń”, są klasyką kinematografii światowej.
Piotr Witek: „Filmowe i telewizyjne dzieła Andrzeja Wajdy, będąc mocno zakorzenione w polskiej tradycji narodowej, jednocześnie ją przekraczają i wpisują się w szerszy kontekst. Wajda jest jednym z tych twórców, którzy z historycznej refleksji nad przeszłością w obrazie filmowym i telewizyjnym uczynili swój znak rozpoznawczy”.
Stanisław Morawski: „Historia była i jest głównym toposem w twórczości artystycznej Andrzeja Wajdy”.
Za działalność oświatową A. Wajda otrzymał doktoraty honorowe sześciu wyższych uczelni w Polsce i czterech uniwersytetów zagranicznych, 8 wielkich miast w Polsce nadało mu obywatelstwa honorowe, 25 odznaczeń i wyróżnień nadały mu instytucje niepaństwowe i publiczne.
Mistrz zmarł 9 października 2016 w Warszawie. Poczta Polska wydała znaczek pocztowy upamiętniający reżysera, jego imieniem nazwano ulice i skwery w wielu miastach, w Warszawie utworzono Centrum Kultury Filmowej im. Andrzeja Wajdy. Przed domem Andrzeja Wajdy przy ulicy Śmiałej na warszawskim Żoliborzu, w którym mieszkał przez 43 lata, odsłonięto tablicę pamiątkową.
Eugeniusz GOŁYBARD
