Są na Kijowszczyźnie miejsca, o których rzadko wspominają podręczniki historii. Niewielkie wsie ukryte pośród lasów, dawne polskie osady i stare cmentarze, na których od wielu pokoleń spoczywają nasi rodacy. Czas powoli zaciera ślady ich obecności, lecz pamięć o nich nadal żyje w sercach potomków.
Każdy stary krzyż, każdy nagrobek, każde nazwisko wyryte w kamieniu to fragment historii człowieka, rodziny i całej społeczności. To świadectwo życia ludzi, którzy na tej ziemi pracowali, wychowywali dzieci, modlili się, przeżywali radości i tragedie.
1 listopada 2026 roku, w uroczystość Wszystkich Świętych, odbyła się szczególna podróż śladami polskiej historii na Kijowszczyźnie.
Wzięli w niej udział Konsul Rzeczypospolitej Polskiej w Kijowie, kierownik Wydziału Konsularnego i Polonii Ambasady RP Paweł Owad, Konsulowie Anna Maria Babiak-Owad, Piotr Olborski oraz członkowie Związku Polaków Rejonu Borodziańskiego.
Wspólnie odwiedzili dawne cmentarze i miejsca pochówku Polaków w okolicach Raski, Makarowskiej Budy, Jazwinki oraz Ludwinówki (znanej dzisiaj jako chutor Rak).
Był to nie tylko symboliczny gest szacunku wobec zmarłych, lecz także wyraz więzi współczesnych pokoleń z historią Polaków, którzy przez stulecia zamieszkiwali te ziemie.
Listopadowa cisza, stare krzyże i światło zapalonych zniczy skłaniały do refleksji nad przemijaniem oraz nad obowiązkiem zachowania pamięci o tych, którzy odeszli.
Na mogiłach zapłonęły znicze pamięci.
Raska – tragiczna historia polskiej wsi
Szczególne miejsce w historii Polaków na Kijowszczyźnie zajmuje niewielka wieś Raska, położona pośród lasów nad rzeką Teterew. Historia polskiego osadnictwa w tej miejscowości wiąże się z rozwojem przemysłu drzewnego pod koniec XIX wieku.
Według zachowanych przekazów historycznych w 1896 roku do pracy w miejscowym tartaku sprowadzono grupę około dwudziestu polskich robotników z okolic Zwiahla. Z czasem dołączyły do nich rodziny, powstały domy, a niewielka osada zaczęła się rozrastać. Przez kolejne dziesięciolecia mieszkańcy zachowywali polską tożsamość, tradycje religijne i pamięć o swoim pochodzeniu. W miejscowych przekazach historycznych odnajdujemy między innymi nazwiska Lisowskich, Kowalskich i Habłowskich, Kuriat.
Najtragiczniejszym dniem w dziejach Raski był 11 kwietnia 1943 roku. Tego dnia niemieckie oddziały okupacyjne, przy udziale formacji pomocniczych, przeprowadziły brutalną pacyfikację wsi. Mieszkańców wypędzono z domów i zaprowadzono w okolice miejscowego cmentarza. Tam dokonano masowej egzekucji. Wśród zamordowanych były kobiety, dzieci i osoby starsze. Zginęły setki niewinnych ludzi, a wieś została spalona. Dzisiaj o tej tragedii przypomina zbiorowa mogiła oraz pomnik poświęcony zamordowanym mieszkańcom.
Raska stała się symbolem męczeństwa polskiej społeczności Kijowszczyzny.
Związek Polaków Rejonu Borodziańskiego od wielu lat otacza to miejsce szczególną opieką. Każdego roku 11 kwietnia odbywają się uroczystości upamiętniające ofiary tragedii, a 15 sierpnia wspominani są również mieszkańcy Raski związani ze służbą w Wojsku Polskim.
Obecność polskich dyplomatów w tym miejscu, wspólna chwila zadumy oraz zapalenie zniczy były wyrazem pamięci o ludziach, których życie zostało tragicznie przerwane.
Makarowska Buda – dawne centrum polskiej społeczności
Jednym z najważniejszych ośrodków polskiego osadnictwa w tej części Kijowszczyzny była Makarowska Buda. Historia tej miejscowości związana jest z dziewiętnastowiecznym osadnictwem leśnym. Mieszkańcy zajmowali się produkcją węgla drzewnego, smoły i potażu, a później również rolnictwem. Przez wiele pokoleń żyły tutaj rodziny polskiego pochodzenia, które zachowywały język przodków, wiarę katolicką i rodzinne tradycje.
Wśród charakterystycznych nazwisk miejscowej społeczności polskiej wymienić można Milewskich, Pirnaczów, Święcickich, Syczewskich.
O znaczeniu tej społeczności świadczy niezwykle ważny fakt historyczny.
W latach dwudziestych XX wieku funkcjonowała tutaj Polska Narodowościowa Rada Wiejska. W urzędowym spisie miejscowości Okręgu Kijowskiego z 1926 roku Makarowsko-Budzka Rada Wiejska została wymieniona jako polska narodowościowa jednostka administracyjna. Należała do niej również pobliska Sobolówka. Było to oficjalne potwierdzenie obecności zorganizowanej społeczności polskiej na tych ziemiach. Niestety, kolejne lata przyniosły tragiczne wydarzenia. W 1930 roku w Makarowskiej Budzie rozpoczęły się aresztowania członków miejscowej wspólnoty katolickiej. Wśród represjonowanych znaleźli się między innymi Franciszek, Stanisław, Piotr i Adela Milewscy.
Szczególnie tragiczny okazał się okres wielkiego terroru stalinowskiego w latach 1937–1938, kiedy wielu mieszkańców narodowości polskiej zostało aresztowanych, skazanych na śmierć lub deportowanych. Wśród ofiar sowieckich represji znaleźli się przedstawiciele rodzin Milewskich, Syczewskich i Święcickich.
Nie wszyscy doczekali się własnego grobu w rodzinnej miejscowości. Wielu z nich spoczęło daleko od rodzinnych stron, a ich los przez dziesięciolecia pozostawał nieznany najbliższym. Dzisiaj dzięki badaniom archiwalnym możemy stopniowo przywracać pamięć o tych ludziach. Dla potomków dawnych mieszkańców Makarowskiej Budy odwiedzanie miejscowego cmentarza jest zatem czymś więcej niż tylko spełnieniem religijnego obowiązku.
Sobolówka i Jazwinka – historia zapisana w rodzinnych nazwiskach
Niedaleko Makarowskiej Budy położona jest Sobolówka, dawna niewielka osada o silnych związkach z miejscową społecznością polską. W dokumentach archiwalnych z okresu międzywojennego odnajdujemy nazwiska Milewskich, Pirnaczów, Siwków, Panczyków, Sowińskich i Baranowskich. Według urzędowego spisu z 1926 roku Sobolówka liczyła 69 gospodarstw i 354 mieszkańców. W tym czasie należała do Makarowsko-Budzkiej Polskiej Narodowościowej Rady Wiejskiej.
Życie mieszkańców tych niewielkich osad było ze sobą ściśle powiązane. Rodziny utrzymywały kontakty, zawierały małżeństwa i wspólnie uczestniczyły w życiu religijnym. W dawnych księgach metrykalnych i dokumentach stanu cywilnego zachowały się świadectwa takich powiązań. Jednym z przykładów jest zapis z 1932 roku dotyczący małżeństwa Pawła Syczewskiego z chutoru Jazwinka i Konstantyny Milewskiej z Sobolówki. To pozornie nieważna informacja, ale właśnie z takich zapisów powstaje historia całych rodzin. Za każdym imieniem i nazwiskiem kryje się przecież osobny los. Dzieciństwo, młodość, małżeństwo, narodziny dzieci, codzienna praca, a niekiedy również wojna, deportacja czy tragiczna śmierć.
W Jazwince, podobnie jak w innych niewielkich osadach regionu, pamięć o dawnych mieszkańcach można odnajdywać dzięki zachowanym dokumentom oraz rodzinnym przekazom. Dla wielu potomków polskich rodzin stare cmentarze pozostają ostatnim materialnym świadectwem obecności ich przodków na tej ziemi.
Wizyta polskich dyplomatów i członków Związku Polaków była symbolicznym wyrazem szacunku wobec tych pokoleń.
Przysiołek Rak, czyli stara Ludwinówka.
Leśna droga prowadziła nas coraz dalej od Piskówki, w głąb lasów. Po przejechaniu ponad trzynastu kilometrów odnaleźliśmy stary polski cmentarz — ślad po dawnym przysiółku Rak, znanym również jako Ludwinówka. Domy nie przetrwały do naszych czasów, a osada zniknęła z krajobrazu. Pozostało jednak miejsce spoczynku ludzi, którzy niegdyś tutaj żyli, pracowali i wychowywali kolejne pokolenia.
Historia przysiółka sięga co najmniej XIX wieku. W opisie z 1864 roku Ławrentij Pochylewicz wymieniał Rak pod obiema nazwami, odnotowując, że mieszkało w nim sześćdziesiąt osób. Dziś o ich losach przypominają zachowane nagrobki. Odczytaliśmy na nich między innymi nazwiska: Wrzeszczyński, Kubicki i Tomaszewski, Milewski. Za każdym z tych nazwisk kryje się historia człowieka, rodziny i domu, którego już nie ma.
W dniu Wszystkich Świętych zapaliliśmy tutaj znicze pamięci. Ich światło było wyrazem szacunku dla zmarłych i znakiem, że choć ich osada przestała istnieć, oni sami nie zostali zapomniani.
Pamięć silniejsza niż wojna
Tegoroczne obchody Wszystkich Świętych miały szczególną wymowę również ze względu na trwającą wojnę w Ukrainie. Kijowszczyzna ponownie doświadcza zniszczeń, ludzkiego cierpienia i niepewności jutra.
W 2022 roku rosyjska agresja dotknęła także Borodziankę i okoliczne miejscowości. Wielu mieszkańców utraciło domy, a część rodzin została zmuszona do opuszczenia rodzinnych stron.
Pomimo tych dramatycznych wydarzeń miejscowa społeczność polska nadal stara się zachowywać swoje tradycje, prowadzić działalność edukacyjną oraz opiekować się miejscami pamięci.
Od 2011 roku Związek Polaków Rejonu Borodziańskiego podejmuje działania na rzecz zachowania polskiej tożsamości narodowej, języka i kultury.
Od 2013 roku prowadzi także Sobotnią Szkołę Języka Polskiego, w której kolejne pokolenia dzieci i młodzieży poznają język, historię oraz tradycje swoich przodków.
Ważnym elementem tej działalności pozostaje troska o polskie miejsca pochówku, szczególnie o zbiorową mogiłę ofiar tragedii w Rasce. Wspólna podróż w dniu Wszystkich Świętych stała się więc kolejnym świadectwem przywiązania do historii i narodowych korzeni.
Obecność Konsula Pawła Owada oraz Konsulów Anny Marii Babiak-Owad , Piotra Olborskiego na niewielkich wiejskich cmentarzach miała dla miejscowych Polaków szczególne znaczenie. Była dowodem, że pamięć o Polakach spoczywających daleko od współczesnych granic Rzeczypospolitej pozostaje żywa.
Nie wszyscy pochowani tutaj ludzie zapisali się na kartach wielkiej historii. Byli przede wszystkim zwykłymi mieszkańcami tych ziem: rolnikami, rzemieślnikami, robotnikami, nauczycielami, matkami i ojcami rodzin.To właśnie oni przez wiele pokoleń tworzyli polską społeczność Kijowszczyzny. Ich potomkowie mieszkają dzisiaj w różnych zakątkach świata. Jedni doskonale pamiętają język i tradycje przodków, inni dopiero odkrywają swoje polskie korzenie.
Nie zapomnieliśmy o Was
Na zakończenie tej szczególnej podróży pragniemy wyrazić serdeczne podziękowania Konsulowi Rzeczypospolitej Polskiej w Kijowie, Panu Pawłowi Owadowi oraz Pani Konsul Annie Babiak-Owad, Panu Konsulowi Piotrowi Olborskiemu za udział w upamiętnieniu Polaków spoczywających na dawnych cmentarzach Kijowszczyzny.
Serdeczne podziękowania kierujemy również do wszystkich członków Związku Polaków Rejonu Borodziańskiego, którzy pomimo trudnej sytuacji wojennej nadal troszczą się o polskie miejsca pamięci.
Wierzymy, że naszym obowiązkiem jest nie tylko wspominać przodków, ale również przekazywać pamięć o nich następnym pokoleniom.
Bo historia narodu nie składa się wyłącznie z wielkich bitew, politycznych wydarzeń i nazwisk wybitnych postaci.
Tworzą ją również losy zwykłych ludzi, którzy przez całe życie pozostawali wierni swojej rodzinie, tradycjom i wierze.
A kiedy na starych polskich grobach, pośród lasów Kijowszczyzny zapalają się kolejne znicze, ich niewielkie płomienie zdają się mówić coś bardzo prostego:
Nie zapomnieliśmy o Was.
Niech to światło pamięci nigdy nie zgaśnie.
Arsen Milewski
Prezes Związku Polaków Rejonu Borodziańskiego
