Pałac Branickich – Rude Sioło
Październik to dobry czas na odkrywanie miejsc, w których historia wciąż jest obecna w krajobrazie. Niedaleko Kijowa znajdują się dawne polskie rezydencje, romantyczne parki i ruiny przypominające o świecie, który bezpowrotnie się zmienił. Ich dzieje są częścią historii Kijowszczyzny, a zarazem świadectwem wielowiekowych związków polskiej i ukraińskiej kultury.
Wojna sprawiła, że podróżowanie po Ukrainie wymaga dziś szczególnej ostrożności, nie powinna jednak odbierać nam zainteresowania przeszłością miejsc, w których żyjemy. Warto poznawać je na nowo, odkrywać zapomniane historie i szukać śladów ludzi, których losy splatały się z dziejami tego regionu. Przedstawiam trzy propozycje wycieczek z Kijowa, prowadzących do miejsc o różnym charakterze: od dawnej rezydencji ziemiańskiej i rozległego parku po ruiny majątków, które przetrwały już tylko we fragmentach.
- Tomaszówka i Biała Cerkiew — śladami dawnego świata ziemiańskiego
To propozycja dla tych, którzy lubią elegancką architekturę, stare parki i historie rodzin, których losy nierozerwalnie wiązały się z historią regionu. Można ją potraktować jako całodniową wycieczkę, podczas której przeszłość spotyka się z teraźniejszością.
Rezydencja, która pamięta trzy epoki
W 1810 roku Tomaszówkę kupił polski szlachcic Jan Nepomucen Chojęcki herbu Lubicz. Jego rodzina była związana z tym majątkiem przez ponad sto lat. To historia polskiej szlachty, jej aspiracji, działalności publicznej i sposobu życia, który na początku XX wieku zaczął bezpowrotnie odchodzić w przeszłość.
Pierwotny dwór spłonął na początku XX wieku. Zygmunt Chojęcki postanowił wznieść na jego miejscu nową rezydencję. Projekt przygotował Walerian Kulikowski, architekt pochodzący z Wilna, a budowę rozpoczęto w 1903 roku.
Nie był to zwyczajny dom. W rezydencji znajdowały się kaplica, biblioteka i kolekcja obrazów. Wśród dzieł wymieniano prace Wojciecha Gersona, Aleksandra Lessera i Leopolda Löfflera. Można sobie wyobrazić, jak wyglądało to miejsce ponad sto lat temu: wnętrza pełne obrazów, biblioteka, w której prowadzono długie rozmowy, i codzienne życie rodziny, która nie przypuszczała, jak radykalnie zmieni się świat w ciągu zaledwie kilkunastu lat.
Dziś rezydencja nadal istnieje, choć jej funkcja i otoczenie są inne niż przed rewolucją. W dawnej rezydencji Chojęckich mieści się obecnie męski monaster Ryzopłożenski. Właśnie dlatego Tomaszówka jest interesująca. Pozwala dostrzec, jak jedno miejsce może przejść przez kilka zupełnie różnych epok.
Biała Cerkiew — arystokratyczny park i romantyczna jesień
Z Tomaszówki warto pojechać do Białej Cerkwi, gdzie znajduje się jeden z najbardziej znanych zespołów parkowych regionu.
Aleksandria, której historia sięga końca XVIII wieku, powstała z inicjatywy rodziny Branickich. Park nazwano na cześć Aleksandry Branickiej. Dawne pałace letnie nie przetrwały, ale park nadal pozwala poczuć atmosferę romantycznego krajobrazu.
Październik szczególnie sprzyja takim spacerom. Jesienne kolory, stare drzewa i alejki zachęcają, żeby na chwilę zwolnić. To dobre miejsce na wycieczkę we dwoje, ale również na samotny spacer z aparatem fotograficznym. W centrum miasta warto zobaczyć także pałac zimowy Branickich, wzniesiony w 1796 roku. Choć wygląda jak klasycystyczny murowany pałac, jego konstrukcja jest drewniana. Dziś mieści się w nim szkoła artystyczna.
Warto odwiedzić również kościół św. Jana Chrzciciela i okolice dawnego zamku. Historia Białej Cerkwi jest znacznie starsza niż dzieje samej rodziny Branickich.
Dla kogo? Dla miłośników parków, architektury i historii ziemiaństwa. To także dobry pomysł na jesienny wyjazd, podczas którego można połączyć zwiedzanie z długim spacerem.
- Dobropark i Motyżyn — jesienny odpoczynek z historią w tle
Nie każda wycieczka musi oznaczać kilka godzin zwiedzania zabytków i czytania historycznych tablic. Czasem chcemy po prostu wyjechać z miasta, zobaczyć coś pięknego, spędzić czas z bliskimi i wrócić z poczuciem, że dzień był dobrze wykorzystany.
Właśnie dlatego warto rozważyć połączenie wizyty w Dobroparku z krótkim wypadem do Motyżyna.
Jesień w kolorach
Dobropark jest znany przede wszystkim jako miejsce wypoczynku i sezonowych atrakcji. Warto sprawdzić, jakie wydarzenia i ekspozycje są dostępne w terminie planowanej wizyty. Jesień ma swój szczególny urok: ciepłe kolory roślin, chłodniejsze powietrze i światło, które sprawia, że nawet dobrze znane krajobrazy wyglądają inaczej.
To propozycja dla par, rodzin z dziećmi i wszystkich, którzy chcą na kilka godzin oderwać się od codziennych obowiązków. Ale można pójść o krok dalej.
Zamiast wracać bezpośrednio do Kijowa, warto zajrzeć do pobliskiego Motyżyna i przekonać się, że historia regionu nie kończy się na najbardziej znanych atrakcjach.
Ślady dawnego zamku
Motyżyn jest interesujący z kilku powodów. Historia miejscowości sięga znacznie dalej niż czasy nowożytne, a jej dzieje wiążą się między innymi z dawnymi umocnieniami i polskimi właścicielami ziemskimi.
W XVI–XVII wieku istniał tutaj zamek motyżyński. Pozostałości dawnego grodziska i wałów przypominają, że współczesna wieś kryje znacznie starszą historię.
W XVIII i XIX wieku miejscowość była związana między innymi z Szymanowskimi, a wcześniej także z księciem Antonim Lubomirskim.
To właśnie takie miejsca pokazują, jak łatwo przeoczyć historię, jeśli szukamy jej wyłącznie w efektownych budynkach. W Motyżynie nie chodzi o oglądanie monumentalnej fasady. Chodzi o odkrywanie kolejnych warstw przeszłości: dawnych umocnień, historii miejscowej szlachty i śladów życia ludzi, którzy mieszkali tu przed nami.
Warto również sprawdzić możliwość odwiedzenia lokalnej ekspozycji historycznej poświęconej dziejom miejscowości. Dla kogo? Dla osób, które chcą połączyć odpoczynek z odkrywaniem mniej oczywistych miejsc. To również propozycja dla rodzin, które wolą krótszą wycieczkę bez napiętego harmonogramu.
- Rude Sioło i Kaszperówka — romantyczne ruiny i historie zapomnianych majątków
To wariant dla tych, którzy najbardziej lubią miejsca nieoczywiste. Nie znajdziemy tu atmosfery popularnego kurortu ani rozległego parku pełnego turystów. Zamiast tego czekają na nas dawne rezydencje, ślady przemijania i historie, które wymagają odrobiny wyobraźni.
Kiedy pałac staje się ruiną
Pod koniec XVIII wieku Stanisław Zaleski, marszałek szlachty powiatu skwirskiego, wzniósł w Rudym Siole reprezentacyjną rezydencję.
Był to budynek zaprojektowany tak, by podkreślać pozycję właściciela. Jego wnętrza miały charakter reprezentacyjny, a sama rezydencja odzwierciedlała styl życia dawnego ziemiaństwa. Po bezdzietnej śmierci Zaleskiego majątek przeszedł w ręce jego krewnych — najpierw Iwanowskich, a następnie Rzewuskich. Ostatnią właścicielką była Zofia z Rzewuskich Podhorska.
Później przyszły rewolucja, nacjonalizacja i zmiany, które na zawsze odmieniły los majątku. Kolejne funkcje budynku nie miały już wiele wspólnego z jego pierwotnym przeznaczeniem. Ostatecznie rezydencję zniszczył pożar.
Dziś pozostały ruiny. I właśnie one sprawiają, że Rude Sioło jest tak przejmujące. W Tomaszówce możemy zobaczyć budynek, który przetrwał. Tutaj oglądamy to, co pozostało po dawnym świecie. Z miejscem związana jest także legenda o cudownym obrazie przywiezionym z Częstochowy. Opowieść ta należy do lokalnej pamięci i przypomina, że dawne majątki były nie tylko centrami życia gospodarczego, ale również przestrzeniami rodzinnych tradycji i religijnych historii.
Kaszperówka — życie, które toczyło się poza pałacem
Kolejnym przystankiem może być Kaszperówka, związana w XIX wieku z rodziną Świeykowskich. To tutaj Leon Świeykowski wzniósł swoją rezydencję.
Jednak historia tego miejsca jest ciekawa nie tylko ze względu na sam dwór.
Dawny majątek ziemiański stanowił cały organizm gospodarczy. Obejmował ziemię, zabudowania, gospodarstwo, pracowników i produkcję. W okolicy Kaszperówki rozwijały się również zakłady związane z działalnością rolną i przemysłową. Z rodziną Świeykowskich związany był także Emanuel Świeykowski — historyk i filozof zajmujący się dziejami regionu.
Ta historia pozwala spojrzeć na przeszłość z innej strony. Zamiast pytać wyłącznie o to, kto mieszkał w rezydencji, możemy zastanowić się, jak funkcjonował cały majątek, czym zajmowali się jego mieszkańcy i jakie znaczenie miał dla okolicznych miejscowości. Dla kogo? Dla pasjonatów historii, fotografii i mniej znanych zabytków. To propozycja dla tych, którzy lubią odkrywać miejsca nieobecne w popularnych przewodnikach. Warto jednak przed wyjazdem sprawdzić stan zachowania obiektów, możliwość dojazdu i dostęp do terenów, które mogą znajdować się na prywatnych posesjach.
Dlaczego warto szukać tych historii właśnie teraz?
Można zapytać: po co jeździć do miejsc, w których czasem pozostało tak niewiele? Dlaczego oglądać ruiny, stare mury czy fragmenty elewacji, skoro w Ukrainie jest tyle pięknych i bardziej znanych atrakcji?
Dla mnie odpowiedź jest prosta.
Historia nie kończy się tam, gdzie kończy się budynek.
Polska obecność na Kijowszczyźnie nie była jedynie historią wielkich rezydencji. Tworzyli ją ludzie: właściciele ziemscy i drobna szlachta, duchowni, artyści, nauczyciele, historycy i całe rodziny. Ich losy splatały się z historią Ukrainy, a ślady ich życia można odnaleźć w architekturze, układzie dawnych parków, dokumentach i lokalnych opowieściach.
XX wiek przyniósł rewolucje, wojny, nacjonalizację i ogromne zmiany społeczne. Wiele dawnych majątków zniknęło, a inne otrzymały zupełnie nowe funkcje. Niektóre budynki stały się szkołami, instytucjami publicznymi lub przychodniami. Inne przetrwały jako ruiny.
Dzisiaj do tych doświadczeń dochodzi kolejna wojna, która niszczy ukraińskie miasta, zabytki i miejsca pamięci.
Nie oznacza to jednak, że powinniśmy odłożyć poznawanie historii na spokojniejsze czasy. Oczywiście bezpieczeństwo musi być najważniejsze. Każdy wyjazd należy planować z uwzględnieniem aktualnej sytuacji, obowiązujących ograniczeń i lokalnych zaleceń. Nie każde miejsce będzie dostępne, a niektóre podróże trzeba będzie odłożyć.
Ale tam, gdzie możemy bezpiecznie dotrzeć, warto się zatrzymać. Takie odkrycia pomagają nam lepiej zrozumieć region, w którym żyjemy. Przypominają też, że historia Polski i Ukrainy nie rozwijała się w dwóch zupełnie oddzielnych światach.
Anna Morgaczowa
Tomaszówka
Pałac w Kaszperówce
Przedsięwzięcie dofinansowane przez Ambasadę RP w Kijowie w ramach budżetu Departamentu Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą.
