Dziś: piątek,
08 grudnia 2023 roku.
Pismo społeczne, ekonomiczne i literackie
Kultura
Rok 2023 - Rokiem Jerzego Nowosielskiego
ŁĄCZYŁ TRADYCJĘ ZE SZTUKĄ WSPÓŁCZESNĄ

100 lat temu 7 stycznia 1923 r.oku w Krakowie przyszedł na świat, malarz, rysownik, scenograf, filozof i teolog prawosławny, jeden z najwyżej wycenianych współczesnych pisarzy ikon, także autor Modiglianowskich postaci kobiecych, aktów i pejzaży Jerzy Nowosielski.

Urodził się w rodzinie polsko-ukraińskiej. Ojciec, urzędnik kolejowy, był unitą z Łemkowszczyzny, matka katoliczką, Polką o niemieckich korzeniach – jednak Jerzy został ochrzczony w kościele greckokatolickim, którego wyznawcami są w większości Ukraińcy. Choć uczęszczał do Męskiego Gimnazjum oo. Pijarów, wychowywany był w tradycji prawosławnej.

Zainteresowanie sztuką przejawiał jeszcze w dzieciństwie – jego ojciec po pracy na kolei poświęcał czas malowaniu obrazów, co determinowało w młodym Nowosielskim ciekawość i nowe zainteresowania. Ojciec posiadał również pokaźną bibliotekę, w której było wiele książek z zakresu literatury pięknej, historii, sztuki i religii, do której chętnie zaglądał mały Jerzy.


Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny.
Polichromia cerkwi greckokatolickiej w Lourdes, Francja, (1984)

Zaraz po wybuchu wojny Nowosielscy przenoszą się na kilka miesięcy do Lwowa, gdzie piętnastoletni Jerzy zaczyna naukę w Gimnazjum im. Stefana Batorego. 

Krótki pobyt we Lwowie okazuje się jednak przełomowy. Wizyta w ukraińskim Muzeum Narodowym, a szczególnie zapoznanie się z eksponowaną tam kolekcją karpackich ikon Andrija Szeptyckiego staje się dla artysty prawdziwym wstrząsem: “Świadomość moja została zaatakowana przez kolosalną wręcz ilość ikon, które były pierwszorzędnymi dziełami sztuki. (…) Wrażenie było tak silne, że tego spotkania z nimi nigdy nie zapomnę. Patrząc odczuwałem po prostu ból fizyczny, kręciło mi się w głowie, brakowało tchu w piersiach, nogi odmawiały posłuszeństwa, nie byłem w stanie przejść z jednej sali do drugiej.(…) Wszystko to, co później w ciągu życia realizowałem w malarstwie, było – choćby nawet pozornie stanowiło odejście – określone tym pierwszym zetknięciem w lwowskim muzeum. Ustawiło mnie ono, jak to się mówi, na całe życie.”


Wnętrze cerkwi w Białym Borze
. Artysta stworzył tu niewielką cerkiew greckokatolicką, w której zaprojektował architekturę, wyposażenie wnętrza i wystrój malarski

Uświadomienie sobie malarskiego powołania sprawia, że po powrocie do Krakowa Nowosielski wstępuje do Państwowej Szkoły Rzemiosła Artystycznego (Kunstgewerbeschule), gdzie w 1940 rozpoczyna studia na Wydziale Malarstwa Dekoracyjnego. Później tylko przez cztery miesiące, z uwagi na chorobę, studiował ikonopisarstwo w unickiej Ławrze Uniowskiej św. Jana Chrzciciela w Uniowie pod Lwowem. Zaraz po zakończeniu wojny Nowosielski zapisuje do pracowni Eugeniusza Eibischa w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych.

Z Krakowem Nowosielski związany był niemal przez całe życie. Był ważną postacią krakowskiego środowiska artystycznego, zwłaszcza skupionego wokół Tadeusza Kantora. Z Krakowa jednak wyjeżdżał na Wschód; do Ławry Poczajowskiej na Wołyniu i do Lwowa. Był nastoletnim chłopcem, dorastającym w kręgu obrządku unickiego z jednej strony, a z drugiej prawosławia. Po latach o swojej pielgrzymce do Poczajowa napisał: „ja, malarz polski narodziłem się duchowo w Ławrze Poczajowskiej”.


Autobus (1969)

Wychowany na styku dwóch kultur: Wschodu i Zachodu, swoim życiem i sztuką – przerzuca kładkę nad pęknięciem chrześcijaństwa, i nad rozbiciem współczesnego człowieka. Jego malarstwo, będąc syntezą Bizancjum i awangardy, nadaje całej rzeczywistości wymiar sakralny” – pisze w szkicu o malarzu historyk i krytyk sztuki Krystyna Czerni

Najciemniejsze, stalinowskie lata Nowosielski spędza w Łodzi, gdzie pracuje jako urzędnik w Państwowej Dyrekcji Teatrów Lalek, projektując sporadycznie scenografię.


Dziewczyny na statku (1997)

Przez cały czas maluje abstrakcje, lecz nie odrzuca też postulatów nowej doktryny. Wciąż zachowuje niezależność. Najwyraźniej jednak nie jest w stanie wykonać “ideologicznie poprawnego” obrazu. Maluje masywne akty, sceny sportowe, komiczne akrobatki i pływaczki. Wszystkie jego płótna są odrzucane z oficjalnych wystaw.

W tym czasie zaczyna się także największa artystyczna przygoda jego życia: monumentalne malarstwo sakralne. Od 1951 roku zaczyna pracować jako malarz polichromii w cerkwiach, czyta jednocześnie pisma filozofów wschodniochrześcijańskich i stopniowo zmienia się jego światopogląd.


Akt (1971)

 „Chociaż w swoim czasie we Lwowie uczyłem się pisania ikon − pisze artysta – ale potem odszedłem…do innych doświadczeń, innego malarstwa, innych pokus artystycznych. W dodatku, straciłem wiarę religijną, a więc straciłem istotną, zasadniczą motywację do interesowania się ikoną”.

Utrata wiary wiązała się u Jerzego Nowosielskiego z pobytem w szpitalu we Lwowie: (dostał zapalenia stawów przy malowaniu cerkwi).  Po wielu latach ateizmu Nowosielski odzyskuje wiarę. Na pytanie, czy pamięta ten moment, odpowiada: „…to był kwiecień 1954 roku, przechodziłem pod cerkwią katedralną w Łodzi, popatrzyłem na nią i nagle, w tym momencie, wszystko się odwróciło, to była pewność”.


Portret  ślubny (1958)

Ze zmianą światopoglądu wiąże się jego etap poszukiwań w sztuce, o którym artysta mówi po latach: „I tu nagle przede mną pytanie. Co ja mam właściwie robić? Jak być w tym Kościele jako człowiek, jako malarz, jako tzw. artysta. A może »artysta« w ogóle nie może być w Kościele? I tu właśnie moje doświadczenie z ikoną pomogło”.

Dopiero w okresie odwilży w 1954 roku Nowosielski bierze udział w wystawie zbiorowej w warszawskiej Zachęcie, w której uczestniczyła też (ze środowiska łódzkiego) Tyszkiewiczowa. Od tego momentu włącza się też do łódzkiego życia artystycznego, prezentując swoje obrazy w wystawach członków ZPAP okręgu łódzkiego w Ośrodku Propagandy Sztuki.


Porwanie Europy (1970)

Na początku 1956 roku Nowosielski otwiera swoją pierwszą wystawę indywidualną w Łodzi, na której znalazło się około 50 obrazów powstałych od czasu jego studiów w krakowskiej Szkole Sztuk Plastycznych. W kolejnych latach Nowosielski bierze udział w wystawach zagranicznych, które po okresie odcięcia spowodowanym latami stalinizmu prezentują polską sztukę na Zachodzie,

Od 1976 roku Nowosielski był profesorem Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Należał również do Polskiej Akademii Umiejętności, Grupy Młodych Plastyków oraz Grupy Krakowskiej. Ostatnim przyznanym malarzowi zaszczytem jest tytuł doctora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego,

Zmarł 21 lutego 2011 roku w Krakowie. Jerzy Nowosielski został pochowany na krakowskim cmentarzu Rakowickim.

Передплатити „Dziennik Kijowski” можна протягом року в усіх відділеннях зв’язку України